Kultura łemkowska i cerkwie w Bereście, Piorunce , Czyrnej i Tyliczu
22.04.2018 roku ,,Młody Asyż'' przyjrzał się kulturze łemkowskiej, odwiedzając cerkwie w Bereście, Piorunce, Czyrnej oraz Tyliczu.
Na początku naszej wycieczki dowiedzieliśmy się, że Łemkowie stanowią wschodniosłowiańską grupę etniczną, należącą do ukraińskiego obszaru językowego, posiadającą wiele własnych cech kulturowych i gwarowych, różniących ją od innych karpackich grup ukraińskich. Łemkowie zamieszkIwali obszary wzdłuż głównej linii Karpat Wschodnich, po stronie polskiej był to Beskid Niski, częściowo Beskid Sądecki i Bieszczady, a po stronie słowackiej tereny aż do Tatr. Grupa ta miała ukształtować się jako zbiorowość o osiadłym trybie życia pod koniec XVI wieku. Istnieje wiele sprzecznych teorii wyjaśniających genezę pochodzenia Łemków. Mieli oni przybywać na obszary Polski już w średniowieczu na fali migracji pasterskich plemion wołoskich, które szły z ziem obecnej Rumunii. Ludy te mieszkały z miejscową ludnością ruską, przyjmując częściowo jej obyczaje, kulturę i język. Łemkowie nazywali siebie „Rusnakami”, a nazwa „Łemko” pojawiła się dopiero w XIX wieku. Łemkowie pielęgnowali swoje tradycje i język. Zajmowali się przede wszystkim hodowlą owiec i uprawą roli. W większości byli wiernymi Kościoła grekokatolickiego. Do okresu wysiedleń w latach 1945-1947 Łemkowie zamieszkiwali w zwartej grupie obszar Łemkowszczyzny. Obecnie niewielka ich część mieszka w historycznej ojczyźnie, pozostali żyją rozproszeni głównie na terenie Polski i Ukrainy.
Ludy osiadłe na Łemkowszczyźnie pierwotnie były prawosławne. Po przyjęciu przez biskupów przemyskich w XVII w. unii brzeskiej, Cerkiew prawosławna tych terenów zmieniła się w Cerkiew greckokatolicką. Łemkowie byli, więc niemal wyłącznie, grekokatolikami. Taki stan rzeczy trwał do tzw. schizmy tylawskiej w latach 1926-1934, gdy około 18 tys. Łemków, głównie we wsiach zachodniej części Beskidu Niskiego, powróciło do wiary przodków, czyli prawosławia. Była to reakcja przede wszystkim na ukrainizację Łemków przez duchownych greckokatolickich. Innymi powodami były względy ekonomiczne i wpływy orientacji wszechruskiej na tych terenach. Większość Łemków pozostała jednak wierna Ukraińskiej Cerkwi greckokatolickiej. Ze względu na te wydarzenia, Watykan dekretem z 10 lutego 1934 r. utworzył dla Łemków odrębną jednostkę jurysdykcyjną – tzw. Apostolską Administrację Łemkowszczyzny.
Łemkowszczyznę ciężko doświadczyła I wojna światowa. Od listopada 1914 r. linia frontu austriacko-rosyjskiego ustabilizowała się na kilka miesięcy w Beskidzie Niskim. Mieszkańcy, przeganiani z miejsca na miejsce przez wojsko, tracili zagrody i dorobek życia. Wielu z nich wywieziono na Sybir. W 1918 r. północna Łemkowszczyzna znalazła się w granicach odrodzonej Polski.
Przesiedlenia i oderwanie „od korzeni” doprowadziły do zniszczenia wielu zabytków, zaniknięcia tradycji i kultury Łemków. Dziś trudno sobie wyobrazić, jak wyglądały tradycyjne drewniane wsie łemkowskie. Na naszym terenie spotkać można jeszcze stare łemkowskie domy, choć w ostatnich latach wiele z nich zniszczało, a zastąpiły je bezstylowe budynki murowane.
Charakterystyczna dla Łemkowszczyzny była powszechność zagród jednobudynkowych. Chata łemkowska, zwana chyżą, pod jednym dachem mieściła dom mieszkalny, pomieszczenia inwentarskie i gospodarcze. Rolę stodoły pełnił ogromny strych. Do ciekawych form ludowej architektury łemkowskiej należą spichrze wolnostojące.
Dawne chaty łemkowskie były kurne, a ich wnętrza mroczne. Małe okna nie przepuszczały zbyt wiele światła, ściany i sufit były czarne od dymu unoszącego się z paleniska. Chałupy łemkowskie nie miały bogatych zdobień. Nie było dekoracji stolarskiej, natomiast powszechne było malowanie ścian od zewnątrz, czasem tylko w części mieszkalnej.
Zachowana nieliczna dawna architektura łemkowska to także cerkwie, które należą do najpiękniejszych form ludowego budownictwa sakralnego w Polsce. Większość cerkwi po II wojnie światowej przejął Kościół rzymskokatolicki, niektóre jednak nadal służą Łemkom. Na Łemkowszczyźnie budowano różne świątynie, ale wszystkie typy miały cechy wspólne. Nieomal wszystkie cerkwie są trójdzielne, składają się z sanktuarium, w którym stoi ołtarz, nawy i babińca. Sanktuarium jest oddzielone ścianą ikonostasu (czyli zespół odpowiednio ułożonych ikon przedstawiających odpowiednie postacie z życia kościoła grekokatolickiego) od nawy - głównej części świątyni przeznaczonej dla wiernych. Nawa dominuje swą wielkością w bryle cerkwi, nawet jeśli nie jest najwyższa. Trzecią częścią jest babiniec, często schowany pod wieżą. Przed nim bywa jeszcze niewielki przedsionek - kruchta. Niektóre świątynie mają z boku dobudowaną zakrystię.
Cerkwie były z reguły orientowane, czyli zwrócone sanktuarium w kierunku wschodnim. Dachy zwieńczano zwykle barokowymi, cebulastymi chełmami i ,,ruskimi” krzyżami z drugą pochyłą poprzeczką. Teren wokół cerkwi był wydzielony z otoczenia, najczęściej murem. Nierzadko rosły dokoła stare, wielkie drzewa. Cerkiew z reguły budowano w miejscu reprezentacyjnym i godnym, na wzniesieniu lub w górze wsi. Najczęstsze w Beskidzie Niskim są cerkwie typu zachodnio-łemkowskiego.
Cerkwie, które odwiedziliśmy na obszarze Łemkowszczyzny:
1. Cerkiew pw. św. św. Kosmy i Damiana w Bereście:
Cerkiew parafialna greckokatolicka św. św. Kosmy i Damiana w Bereście (obecnie kościół parafialny rzymskokatolicki Matki Boskiej Nieustającej Pomocy) powstała w 1842 r. Jest to cerkiew zachodniołemkowska o konstrukcji zrębowej i pokrytych gontem ścianach. Polichromia figuralno-ornamentalna pochodzi z 1928 r. Kompletny klasycystyczny ikonostas został w XIX w. zestawiony z ikon z XVII i XVIII w., ołtarz główny z baldachimem i tabernakulum powstał w XIX w. W nawie znajdują się dwa barokowe ołtarze boczne z XVIII w., w północnym słynąca łaskami ikona Opieki Bogurodzicy (Pokrow) z 1721 r. (przeniesiona z Izb).
Lokacja Berestu na prawie wołoskim na terenie tzw. Kresu Muszyńskiego (historycznego państwa biskupów krakowskich) miała miejsce pod koniec XVI w. Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1634 r. Miejscowa ludność zajmowała się uprawą roli i hodowlą bydła, a także produkcją węgla drzewnego dla okolicznej huty. We wsi znajdował się także młyn, folusz i karczma. W okresie międzywojennym zamieszkiwała tu ludność łemkowska, polska oraz żydowska, a we wsi powstała czytelnia im. Kaczkowskiego oraz szkoła.
Miejscowi Łemkowie zostali wysiedleni w latach 1945-1947. We wsi zachowało się kilka kamiennych kapliczek z przełomu XIX/XX w. oraz XIX- wieczne kamienne figury z przedstawieniem św. Mikołaja oraz św. Jana Chrzciciela.
2. Cerkiew pw. św. św. Kosmy i Damiana w Piorunce:
Cerkiew św. św. Kosmy i Damiana w Piorunce powstała w 1798 r. Jest to cerkiew łemkowska typu północno-zachodniego, orientowana, trójdzielna. Kwadratowe prezbiterium, nawa i babiniec są zrębowe, wieża izbicowa, obejmująca słupami babiniec. Ściany pobite są gontem, namiotowe dachy i wieńczące je baniaste hełmy blachą. Wnętrze ozdobione jest polichromią z 1930 roku. Ikonostas z przełomu XVII i XVIII w. jest prawie w całości oryginalny. Najciekawszym malowidłem w ikonostasie jest portret łemkowskiego pasterza na tle panoramy górskiej. Jest to rzadkość – sceny świeckie umieszczane były na ikonostasach wyjątkowo. W nawie dwa ołtarzyki boczne z początku XVIII w.
3. Cerkiew greckokatolicka św. Paraskewi w Czyrnej:
Cerkiew greckokatolicka św. Paraskewi w Czyrnej (obecnie kościół rzymskokatolickip.w. Niepokalanego Serca NPM) powstała w latach 1893-94. Zbudowana w konstrukcjizrębowej, na planie krzyża, orientowana, trójdzielna. Ramiona boczne zamknięteprostokątnie, zwieńczone półkolistymi szczytami. Wieża izbicowa, oszalowana, zwieńczona gzymsem zegarowym i hełmem. Dach kalenicowy, kryty blachą z wieżyczkami nad nawą i prezbiterium, zwieńczonymi cebulastymi hełmami z latarniami. Wewnątrz ikonostas z początku XX w., ołtarzyk z XVII w. z obrazem Matki Bożej z Dzieciątkiem, obok na ścianie rokokowa ikona św. Paraskewi z 2. poł. XVIII w.
4. Cerkiew pw. św. Kosmy i Damiana w Tyliczu:
Cerkiew parafialna greckokatolicka św. św. Kosmy i Damiana w Tyliczu (obecnie kościół cmentarny rzymskokatolicki) została zbudowana w 1743 r. Trójdzielna, zachodniołemkowska cerkiew o konstrukcji zrębowej ma ściany oszalowane i wzmocnione lisicami. Do nawy przy ikonostasie przylegają dwa charakterystyczne dla wschodniej architektury cerkiewnej pomieszczenia dla śpiewaków, tzw. kriłosy, które nigdzie indziej na Łemkowszczyźnie nie występują. Obecnie pełnią one funkcje kaplic bocznych. Polichromia figuralno-ornamentalna z 1938 r. nawiązuje tematycznie do obchodów jubileuszu 950-lecia Chrztu Rusi. Ikonostas późnobarokowy z XVIII w. jest zdekompletowany.
Tego dnia zaczerpnęliśmy ogromną ilość wiedzy na temat Łemków i ich kultury. Odwiedziliśmy cerkwie w czterech miejscowościach: Bereście, Piorunce, Czyrnej i Tyliczu. Każdą z tych świątyń mieliśmy okazję obejrzeć nie tylko na zewnątrz, ale także w środku. Jesteśmy zadowoleni z tego wyjazdu, ponieważ był on bardzo interesujący, a wspomnienia i wiedza, którą zdobyliśmy, z pewnością pozostaną w nas na długo.
Źródła:
http://www.drewniana.malopolska.pl/?page=obiekty&id=7
http://www.drewniana.malopolska.pl/?page=obiekty&id=144
http://www.drewniana.malopolska.pl/?page=obiekty&id=36
